Soms moet je kwetsbaarheid aangaan

Lenneke Elfers (63) werkt als Adviserend Ervaringsdeskundige bij de Rotterdamse zorginstelling Pameijer. De GOAL opleiding en de film 'Gekkenwerk' waar Lenneke aan meewerkte hebben veel betekend in haar proces naar openheid en herstel. Zij heeft daarin zichzelf én de ongelijkheid die ze ervaarde binnen de Psychiatrie weten te overwinnen.
 
'Na het overlijden van twee dierbare mensen in mijn nabije omgeving werd ik overvallen door flinke sombere buien. Het 'sterk moeten zijn' werkte niet meer en ik werd ernstig depressief. Uiteindelijk belandde ik op een poli van een psychiatrisch ziekenhuis. Tijdens één van mijn therapieën braken bij mij akelige beelden door van in mijn kindertijd geleden seksueel misbruik. Naast de depressies werd ik toen ook geconfronteerd met de realiteit en gevoelens van dit misbruik.
 
Het misbruik durfde ik in de eerste jaren, ook tijdens opnames, niet te benoemen. Ik had zoiets van: dit mag nooit iemand weten. Maar dat is me niet gelukt, dat ging niet, ik werd daar heel ziek van.
 
Toen ik het misbruik wél wilde benoemen tijdens een crisisopname, werd het me, in de eerste dagen van de opname, verboden dit te doen. Dat ik niet gehoord werd vond ik zeer kwetsend. Ik voelde me betutteld en miste de warmte binnen de psychiatrie.

Vertrouwen, boosheid en de sprong in het diepe

Er was gelukkig niet altijd sprake van betutteling, soms voelde ik me als een gelijke behandeld. Een goed voorbeeld vormt één van de verpleegkundigen tijdens mijn laatste opname. Ik was ernstig depressief, ik kon niet eens voor mijn twee jonge kinderen zorgen. Toch zei zij tegen mij: 'Heb jij er weleens over nagedacht om in de zorg te gaan werken?' Ik kreeg van haar een brochure mee. Op dat moment dacht ik nog: waar heeft dat mens het over? De andere therapeuten hadden het altijd over pillen en therapie, maar zij had het over de mogelijkheden die zij in me zag. Ik vermeed haar zelfs.
 
Eenmaal thuisgekomen belandde de brochure in een la. Ik was nog helemaal niet in orde en gleed weer af. Uiteindelijk pakte ik hem er toch bij. Het was een brochure voor de GOAL-opleiding, de allereerste opleiding tot begeleider binnen de GGZ voor ervaringsdeskundigen. Ik dacht: 'Dit is niks.', en stopte hem weer in de la. Dat ritueel heb ik wel twintig keer herhaald. Op het laatst was ik zo boos op alles en iedereen, boos op de psychiatrie, boos op mijn eigen besluiteloosheid en passiviteit, dat ik dacht: 'Ik ga bellen ook!'. Ik ging er vanuit dat het niets zou worden, maar tot mijn verbazing werd ik uitgenodigd voor een gesprek en geselecteerd voor de opleiding.
 
Als ik erop terugkijk heeft die verpleegkundige een belangrijke rol gespeeld in mijn herstel, al was ik me daar lange tijd niet van bewust. Het vertrouwen dat zij mij gaf heeft me net dat duwtje gegeven waardoor ik durfde de stap naar de opleiding te maken. Het gevoel dat iemand kwaliteiten in je ziet, ook al voel en zie je die zelf nog helemaal niet, is zeer krachtig voor je herstel.  
 
Het besluit weer te gaan studeren betekende niet dat ik minder kwetsbaar was. Ik ben wel drie keer gestopt en weer begonnen. Het heeft me enorm veel inspanning en doorzettingsvermogen gekost, want ik had ook nog een gezin. Ik was elke avond compleet afgedraaid. Mijn man heeft toen veel gedaan in het huishouden en voor de kinderen, anders was het me niet gelukt. Ik had het niet alleen kunnen doen.

'Collectieve empowerment'

Het volgen van de opleiding heeft me veel kracht gegeven, tot op de dag van vandaag. De saamhorigheid onder de deelnemers, het gevoel van veiligheid en de gelijkwaardigheid in de relatie met de docente .... ;het maakte dat ik meer zelfvertrouwen kreeg, mezelf steeds meer durfde te laten zien en langzaamaan hoopvol werd over de toekomst. Dit leidde ertoe dat ik de opleiding met succes kon afronden en daarna direct werk vond als begeleider in een beschermde woonvorm.
 
De saamhorigheid binnen de GOAL opleiding was ook een belangrijke eigenschap van het HEE-team (Herstel Empowerment Ervaringsdeskundigheid), een landelijk team van ervaringsdeskundigen waar ik meer dan 20 jaar lid van ben geweest. We deelden veel met elkaar, er heerste een grote 'collectieve empowerment'. Juist dat collectieve, het gevoel dat je ergens bij hoort en dat de ander op dezelfde golflengte zit, is heel belangrijk voor een herstelproces. Daarnaast heeft het HEE-team ook bijzonder veel bijgedragen aan de ontwikkeling van mijn ervaringskennis.

Het persoonlijke publiek maken: wees voorzichtig!

Met het HEE-team heb ik samengewerkt aan de film 'Gekkenwerk - HEE in de psychiatrie'. Hierin vertellen wij onze cliëntervaringen, met name de ervaringen met de oude betuttelende en ongelijkwaardige manier van werken binnen de psychiatrie. Het maken van de film voelde heel kwetsbaar. Ik vond dat ik er niet goed uitzag en niet goed uit mijn woorden kwam in de film. Het liefste was ik er uitgeknipt. Tijdens de premiere op het Trimbos Instituut reageerde men echter lovend. Dit gaf me het gevoel dat het toch ergens goed voor was geweest. De zelfkritiek was echter niet zomaar weg, maar door veel te delen kon ik het van me af praten. Langzaam maar zeker kwam het moment waarop ik kon zeggen: 'Ik ben er trots op!'
 
De film wordt regelmatig ingezet binnen de GGZ en opleidingen voor ervaringsdeskundigen. Ik heb veel positieve reacties van cliënten, studenten en collega's mogen ontvangen. Er waren echter ook minder leuke reacties. Dat was zwaar, want m'n hele ziel en zaligheid zat in die film. Dit is een belangrijke les voor me geweest. Het maakte me ervan bewust dat ik voorzichtig moet zijn met het mezelf kwetsbaar opstellen, zeker voor een groot publiek. De regie houden over je eigen kwetsbaarheid is belangrijk. 
 
Als ervaringsdeskundige moet ik telkens weer stilstaan bij het waarom en hoe ik mijn persoonlijk verhaal wil vertellen. In mijn eigen situatie heb ik ervaren dat wanneer ik mijn seksueel misbruik benoem de boodschap over herstel nogal eens verloren gaat. Mensen blijven steken bij het misbruik waardoor de bredere betekenis van mijn ervaringen met herstel en de psychiatrie niet meer gehoord worden.

De kracht van kwetsbaarheid

Er is moed voor nodig om je kwetsbaarheden te uiten. Vaak vergeten we echter dat iedereen kwetsbaarheden heeft. Soms moet je het gewoon zeggen: dit voelt voor mij zo kwetsbaar, heb jij een idee hoe ik hieruit kan komen? Het delen is erg belangrijk en er zijn vaak meer mensen met wie we kunnen praten dan we denken.
 
Gevoelens van kwetsbaarheid horen bij het leven en soms moet die gevoelens aangaan. Het is goed om je eigen grenzen te kennen, maar het kan geen kwaad om er ook eens overheen te stappen, want dan kom je in een ander land, zeg ik altijd. In therapieën wordt ons altijd geleerd: niet over je grenzen heen gaan! Zelf heb ik ondervonden dat je dit in bepaalde gevallen wel moet doen, want hoe kom je anders verder?'

 

Lenneke

tags: 

Lees de interviews: